Türkmenistan–Owganystan–Pakistan elektrik geçiriji taslamasy: Ösüş depgini we täze geljekki menziller
Häzirki wagtda Türkmenistan–Owganystan–Pakistan (TAP) elektrik geçiriji taslamasy işjeň durmuşa geçirilýiş tapgyryna gadam basyp, «TAPI» gaz geçirijisine parallel tertipde alnyp barylýan hem-de sebitara infrastrukturanyň berk sütüni bolup durýan desgalaryň қаtaryna goşulýar.
Merkezi we Günorta Aziýa ýurtlarynyň arasynda kuwwatly energetika köprüsiniň döredilmegi diňe bir Türkmenistanyň ägirt uly elektrik energiýasyny eksport etmek mümkinçiliklerini artdyrman, eýsem Owganystanyň ykdysady taýdan durnuklaşmagy we berk binýat gazanmagy üçin hem möhüm şertleri döretdi.
Türkmenistanyň Energetika ministrliginiň TAP halkara energetika taslamalary müdirliginiň beren maglumatlaryna laýyklykda, bu iri taslamany üç tapgyrda amala aşyrmak meýilleşdirilýär. Ol Owganystana 220 kilowolt (kV) hem-de Pakistana 500 kV kuwwatlylykdaky ýokary woltly elektrik geçiriji liniýalaryny çekmegi öz içine alýar.
Munda döredilýän giň möçberli energetika infrastrukturasynyň geljekde sebitiň beýleki döwletlerine hem elektrik energiýasyny üstaşyr (tranzit) geçirmek üçin giň ýol açjakdygyny bellemek bolar.
Taslamanyň düýp özenini düzýän esasy elektrik çeşmesi 2018-nji ýylda ulanmaga berlen Mary döwlet elektrik stansiýasyndaky 1,574 megawattlyk (MW) utgaşykly siklde işleýän desga bolup durýar.
Häzirki wagtda TAP taslamasynyň türkmen bölegindäki gurluşyk-gurnama işleriniň aglaba bölegi doly tamamlandy. At çaparly ýyllarda – 2021-nji ýylyň awgustynda Mary döwlet elektrik stansiýasyndan Türkmen-owgan serhedine çenli uzynlygy 259 kilometre barabar bolan iki zynjyrly 220 kV elektrik geçiriji liniýasy gurlup ulanmaga tabşyryldy.
Şol döwürde amala aşyrylan ýene-bir möhüm ädim – iki sany iki zynjyrly 220 kV elektrik geçiriji liniýasynyň gurluşygy boldy: täze Serhetabat kiçi stansiýasyndan Guşgy kiçi stansiýasyna çenli 35 kilometrlik liniýa hem-de Serhetabat kiçi stansiýasyndan serhedine çenli 46.5 kilometrlik liniýa çekildi.
Bu desgalar Mary welaýatynyň energetika ulgamynyň bitewi halkasyny jemläp, goňşu Owganystanyň energiýa ulgamy bilen utgaşdyrmak üçin zerur bolan berk binýady döretdi.
Türkmenistanyň Owganystan bilen ýola goýan döwletara energetika hyzmatdaşlygy diňe şunda çäklenmeýär. 2021-nji ýylda ozal bar bolan Serhetabat–Hyrat elektrik geçiriji liniýasy döwrebaplaşdyrylyp, elektrik energiýasyny 220 kV kuwwatda ibermäge we ulgamyň netijeliligini ep-esli ýokarlandyrmaga mümkinçilik döredildi.
Taslamanyň birinji tapgyryndaky düýpli wakalaryň biri hem 2024-nji ýylyň sentýabr aýynyň 11-ine Hyrat welaýatyna «Nur-ul-Jihad» kiçi stansiýasynyň dabaraly ýagdaýda ulanmaga berilmegi boldy. Bu desga Owganystanyň «Da Afghanistan Breshna Sherkat» (DABS) kompaniýasynyň sargytnamasy boýunça «Türkmenenergogurluşyk» döwlet konserni tarapyndan ýokary hilli gurlupdyr.
Indiki tapgyrda owgan tarapynda infrastrukturalary mundan beýläk-de kämilleşdirmek boýunça işler göz öňünde tutulýar. Hususan-da, «Nur-ul-Jihad» kiçi stansiýasyny goşmaça döwrebaplaşdyrmak, şol sanda bu desgada 200 megawolt-amperlik (MVA) sinhron kompensatoryny ornaşdyrmak meýilleşdirilýär.
Şunuň bilen birlikde, owgan tarapy Hyrat welaýatynda Pul-e-Haşemi, «Nur-ul-Jihad» we 24 Hoot kiçi stansiýalaryny özara birleşdirýän 80 kilometrlik 220 kV elektrik geçiriji liniýasynyň gurluşygyny alyp barýar.
Häzirki wagtda taslamanyň hukuk we şertnamalaýyn binýadyny has-da berkitmek ugrunda yzygiderli işler alnyp barylyp, degişli ýol kartasy taýýarlanylýar.
TAP taslamasy iň ýokary derejede gazanylan ylalaşyklaryň ruhunda we okgunly ýagdaýda öňe sürülýär. Ýeri gelende bellesek, 2026-njy ýylyň awgust aýynyň 10-yna Türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedow Mary welaýatyna iş sapary bilen baryp, Owganystanyň Hyrat welaýatyna geçdi hem-de ol ýerde Owganystanyň Ykdysady meseleler boýunça wagtlaýyn premýer-ministriniň orunbasary Mulla Abdul Gani Baradar bilen duşuşyk geçirdi.
Söhdeşligiň barşynda TAPI gaz geçirijisi, TAP elektrik geçiriji liniýasy, optiki-süýümli aragatnaşyk ulgamy hem-de Serhetabat–Hyrat ulag-logistika geçelgesi ýaly strategik ähmiýetli taslamalary utgaşykly durmuşa geçirmek meselelerine jikme-jik garaldy. Taraplar bu giň göwrümli başlangyçlaryň yzygiderli amala aşyrylmagynyň sebitiň ykdysady kuwwatyny artdyryp, daşary ýurtly maýadarlaryň we halkara maliýe düzümleriniň bu işlere bolan gyzyklanmasyny has-da güýçlendirýändigini bellediler.
Duşuşygyň netijeleri boýunça taraplar Merkezi we Günorta Aziýanyň arasyndaky energetika-maýa goýum gatnaşyklaryny täze derejä çykarmaga ygrarlydyklaryny tassyk edip, gaz pudagyna degişli özara düşünişmek hakynda Ähtnama gol çekdiler.